Scheepsarcheologie

In de Nederlanden vond het transport van mensen en goederen eeuwenlang vooral plaats over water. Dit was namelijk goedkoper en sneller dan transport over land. De Zuiderzee speelde daarbij een belangrijke rol; het was het kloppende hart van de economie in de Lage Landen. Zonder dit gigantische verkeersplein met zijn intensieve scheepvaart zou de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden misschien wel nooit haar Gouden Eeuw (1600-1700) hebben gekend. Daarnaast was de visserij op de Zuiderzee een belangrijke bron van voedsel en inkomsten. De Zuiderzee was één van de visrijkste wateren ter wereld en de kraamkamer van Noordzeevis.

Maar... de vele ondiepten, zandplaten en dichtslibbende vaargeulen maakten van deze binnenzee wel een behoorlijk gevaarlijk verkeersplein. Bovendien kon het bij slecht weer lelijk spoken op de Zuiderzee. Bij stormen zijn honderden schepen met man en muis vergaan. Veel van deze schepen waren zo zwaar dat zij snel in de zachte zeebodem wegzonken. Vervolgens raakten de wrakken langzaamaan met zand en klei bedekt. Met hun inventaris en lading bleven ze eeuwenlang in de zeebodem liggen. Zoals het wrak van de Lutina (aflevering van Blik op Toen over het wrak van de Lutina).

In de bodem van de Flevolandse polders zijn bij diverse werkzaamheden — het leggen van drainagebuizen en graven van kavelsloten en tochten, de bouw van huizen, de aanleg van riolering en het bewerken van land voor de akkerbouw — veel verrassende scheepsarcheologische vondsten gedaan. In Flevoland zijn 435 scheepswrakken aangetroffen met daarin 33.000 voorwerpen! Ook zijn veel voorwerpen gevonden die tijdens een storm van het dek van een schip zijn gespoeld of overboord zijn gegooid. De provincie Flevoland is één van de grootste “droge” scheepskerkhoven ter wereld: het is één grote scheepsarcheologische schatkamer!

Wat is zo bijzonder aan een scheepswrak?
Scheepswrakken vormen een informatiebron van onschatbare waarde. Een goed bewaard scheepswrak is een soort tijdcapsule: de overblijfselen vertellen ons het verhaal van het schip en zijn bemanning op het moment van vergaan. Op die manier wordt ons een blik gegund op een bevroren moment in de tijd, dat ons inzicht geeft in de techniek van scheepsbouw en in het leven van de opvarenden aan boord.

Wat willen scheepsarcheologen weten?
Een scheepswrak bestaat uit drie elementen: het schip zelf, de lading en de inventaris. Van het schip wil je weten hoe het is gemaakt. Dat kan iets zeggen over waar en wanneer het is gebouwd, voor welk vaarwater het geschikt was en hoeveel lading het mee kon nemen. Ook de voorwerpen worden bestudeerd. Uit de lading kunnen de gevolgde route en de functie van het schip worden afgeleid. Daarmee kan de rol van een schip in de toenmalige samenleving duidelijk worden. De voorwerpen die bij het schip horen, geven informatie over het leven aan boord. Elke vondst bevat een verhaal en is een tastbaar bewijs van het leven van lang geleden. Bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed in Lelystad worden de (delen van) scheepswrakken die uit de bodem zijn opgegraven of uit het water zijn opgedoken ter plekke door specialisten geconserveerd, gerestaureerd en uiteindelijk opgeslagen en tentoongesteld in het Nationaal Scheepsarcheologisch Depot (video).

Conserveren
Een wrak bestaat uit verschillende materialen die alle vragen om een speciale behandeling. Hout wordt bijvoorbeeld geïmpregneerd met polyethyleenglycol (PEG). Hout dat verzadigd is met water en niet wordt natgehouden, zal gaan krimpen en scheuren. PEG is een wasachtige substantie, die de plaats van het water in de houtcellen overneemt, zodat het hout gezwollen blijft en niet vervormd. Kijk hier naar hoe de Rijksdienst in Lelystad schepen conserveert (video) en vondsten restaureert (video).

Scheepsmarkeringen
Markering in het landschapOm meer bekendheid te geven aan dit natte verleden van Flevoland zijn in 2005 een groot aantal scheepswrakken in het landschap gemarkeerd door een blauw-witte paal met een rood scheepje in top. Dit project was een initiatief van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Lelystad en Nieuw Land, in samenwerking met de Archeologische Werkgemeenschap Flevoland en Landschapsbeheer Flevoland.








Inkuilen
InkuilenVan de ongeveer 435 scheepswrakken die in de IJsselmeerpolders werden gevonden, zijn nog slechts 68 stuks in de grond bewaard gebleven. Door het droogvallen van de polders, de aanleg van drainage en het graven van greppels en sloten kwam het grondwaterpeil een stuk lager te liggen. De delen van de wrakken die boven het grondwater uitsteken, komen in contact met zuurstof, waardoor schimmels en bacteriën het hout aantasten. Binnen 10 tot 20 jaar kunnen deze scheepsdelen totaal zijn weggerot. Daarnaast zorgt de ontwatering nog voor extra beschadiging aan de wrakken.
Het kleipakket dat de schepen heeft ingebed, gaat namelijk uitdrogen, inklinken en barsten waardoor de wrakken aan nog meer zuurstof worden blootgesteld. Aan het eind van de jaren '70 van de vorige eeuw zijn de scheepsarcheologen van de Rijksdienst op zoek gegaan naar een manier om de aantasting van het hout te vertragen. InkuilenDe nu toegepaste methode wordt inkuilen genoemd. Wanneer een schip in een dik kleipakket is weggezakt, is het mogelijk om de grondwaterstand ter plaatse van het schip te verhogen. Rondom het schip wordt een verticale wand van plastic folie aangebracht die het wegstromen van het grondwater in horizontale richting verhindert. Dan wordt het schip afgedekt met een laag grond en plastic folie met in het midden een gat, zodat er nauwelijks water kan verdampen, maar wel regenwater in de wrakheuvel kan komen. Dankzij het dikke ondoorlatende kleipakket kan het water aan de onderzijde niet weglekken. Door deze maatregel staat het grondwater in de wrakheuvel meestal hoger dan in het omringende land. Het uiteindelijke doel van deze bescherming is dat bijzondere scheepswrakken bewaard blijven voor toekomstig onderzoek.

Verklarende woordenlijst

Deze website wordt in de toekomst verder uitgebreid met beschrijvingen van scheepswrakken.
Een selectie uit de ruim vierhonderd vindplaatsen van schepen die ooit de Zuiderzee bevoeren,
teruggevonden bij de ontginning van Flevoland.
colofon | disclaimer